آیا ازدواج با خاله همسر مجاز است؟ | بررسی کامل احکام و شرایط
ازدواج با خاله ی همسر
ازدواج با خاله همسر، یکی از مسائل حساس و نیازمند دقت بالا در احکام فقهی و روابط خانوادگی است. در حالی که جمع همزمان میان یک زن و خاله اش (خواهر مادرش) بدون اجازه او غالباً جایز نیست، اما در شرایطی خاص و پس از فوت یا طلاق همسر، احکام متفاوتی وجود دارد که بررسی دقیق مبانی شرعی و دیدگاه های مختلف فقها را می طلبد. این موضوع، ابهامات فراوانی را برای افرادی که در آستانه ازدواج قرار دارند یا در زندگی مشترک خود با چنین پرسشی مواجه شده اند، ایجاد می کند و نیازمند تبیین جامع و روشن است.
در گذران زندگی و با شکل گیری ارتباطات خویشاوندی گسترده، گاه پرسش هایی در ذهن افراد نقش می بندد که پاسخ شان به ظرافت های خاصی در احکام شرعی گره خورده است. ازدواج، بنیانی مقدس در اسلام است که با احکام و آداب ویژه ای همراه است تا پایداری و آرامش آن تضمین شود. از جمله این احکام، ممنوعیت های ازدواجی است که به منظور حفظ صمیمیت ها، جلوگیری از تفرقه و رعایت حقوق افراد وضع شده اند. یکی از این موارد که همواره بحث برانگیز بوده، امکان یا عدم امکان ازدواج با خویشاوندان همسر، به ویژه خاله همسر، است. این مقاله به قصد روشن سازی این حکم فقهی، با بررسی دقیق دیدگاه های فقها و تحلیل ابعاد مختلف آن، نگاشته شده است تا راهنمای معتبری برای تمامی علاقه مندان به مسائل فقهی و خانواده باشد.
مبانی کلی محرمیت و ممنوعیت در ازدواج
برای درک دقیق حکم ازدواج با خاله همسر، لازم است ابتدا با مبانی کلی محرمیت و ممنوعیت در ازدواج از دیدگاه فقه اسلامی آشنا شویم. اسلام، روابط خانوادگی را در بالاترین مرتبه اهمیت قرار داده و برای حفظ این روابط و جلوگیری از هرگونه تعارض و کشمکش، قوانینی دقیق وضع کرده است. این قوانین شامل سه دسته اصلی از محارم می شوند که ازدواج با آن ها از اساس ممنوع است:
انواع محارم در فقه اسلامی
- محارم نسبی: این دسته شامل افرادی می شود که با فرد، رابطه خونی مستقیم دارند. مانند پدر و مادر، پدربزرگ و مادربزرگ، فرزندان، نوه ها، خواهر و برادر، عمو و عمه، دایی و خاله. ازدواج با این افراد به صورت دائمی و ابدی حرام است.
- محارم سببی: این محارم از طریق ازدواج ایجاد می شوند. مانند مادر همسر (مادر زن)، دختر همسر (ربائب)، خواهر همسر، و برخی دیگر از خویشاوندان همسر. برخی از این محرمیت ها ابدی و برخی دیگر موقت هستند. محرمیت با مادر همسر و دختر همسر، ابدی است؛ به این معنی که با عقد ازدواج با یک زن، مادر و مادربزرگ او و همچنین دختران او (که از شوهر سابق یا خود این شوهر هستند) برای همیشه بر مرد محرم می شوند.
- محارم رضاعی: این محرمیت از طریق شیر خوردن با شرایط خاصی ایجاد می شود. اگر کودکی از زنی به مقدار مشخصی شیر بخورد، آن زن به منزله مادر رضاعی، همسر او به منزله پدر رضاعی و فرزندان آن ها به منزله خواهر و برادر رضاعی او خواهند شد و احکام محرمیت نسبی بر آن ها جاری می شود.
اصل جمع بین نساء و مفهوم آن
یکی از اصول کلیدی در ممنوعیت های ازدواجی، اصل جمع بین نساء است. این اصل به این معناست که مرد نمی تواند همزمان دو زن را که با یکدیگر قرابت خاصی دارند و ازدواج با یکی از آن ها در زمان حیات دیگری (و بدون اذن) جایز نیست، به همسری بگیرد. هدف از این ممنوعیت، جلوگیری از بروز حسادت ها، اختلافات و کدورت ها در خانواده و حفظ بنیان صمیمی آن است. از جمله موارد مهم این اصل، ممنوعیت جمع بین دو خواهر است؛ یعنی مرد نمی تواند همزمان با دو خواهر ازدواج کند. همچنین، ممنوعیت جمع بین یک زن و عمه یا خاله او نیز از همین قاعده تبعیت می کند. در این زمینه، فقها با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع)، به تفصیل این احکام را بیان کرده اند. فلسفه این حرمت، از بین بردن بستر رقابت و تضاد در خانواده ای است که اساسش بر محبت و مودت بنا شده است.
احکام محرمیت در اسلام، نه تنها بنیان خانواده را حفظ می کند، بلکه از پیچیدگی های عاطفی و اجتماعی که ممکن است به واسطه روابط زناشویی در میان خویشاوندان نزدیک به وجود آید، جلوگیری به عمل می آورد.
حکم شرعی ازدواج با خاله همسر در زمان حیات همسر
یکی از مسائل پرچالش و محل بحث در فقه اسلامی، حکم ازدواج با خاله همسر در زمانی است که همسر در قید حیات است. این موضوع به دلیل ظرافت های خاص فقهی و همچنین تبعات اجتماعی و خانوادگی آن، نیازمند تبیین دقیق است. در این بخش، به بررسی دیدگاه های رایج فقهی و همچنین تحلیل فتوای خاص یکی از مراجع تقلید می پردازیم.
دیدگاه فقهی رایج (عموم فقها): حرمت یا کراهت؟
بر اساس نظر مشهور و رایج میان فقهای شیعه، جمع بین زن و خاله اش (به معنای مادر مادری زن) در یک زمان، یعنی ازدواج مرد با خاله همسر خود در حالی که همسرش هنوز در قید حیات است، جایز نیست. این حکم بر پایه حدیث نبوی لا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَ لا عَلَى خَالَتِهَا (زن را بر عمه اش و بر خاله اش زن نگیرند) استوار است. این حدیث به صراحت از جمع کردن زن با عمه یا خاله اش در ازدواج نهی می کند.
تفسیر این حدیث و شرایط آن، محل اختلاف نظر فقها بوده است:
اکثر فقها بر این باورند که ازدواج با خاله همسر در زمان حیات همسر، بدون اذن و اجازه همسر، حرام است. یعنی اگر مردی بخواهد با خاله همسر خود ازدواج کند، لازم است که همسرش اجازه و رضایت قلبی خود را اعلام کند. در صورتی که این اجازه نباشد، ازدواج دوم باطل و حرام خواهد بود. دلیل این حکم، جلوگیری از بروز کینه و حسادت میان همسر و خاله اش است که در صورت زندگی مشترک با یک مرد، روابط خانوادگی آن ها ممکن است دچار چالش های جدی شود.
برخی دیگر از فقها، حتی در صورت اجازه همسر، این ازدواج را مکروه می دانند، به این معنی که هرچند از نظر شرعی صحیح است، اما از انجام آن پرهیز شود بهتر است. این احتیاط نیز به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی در روابط خانوادگی است. لازم به ذکر است که مفهوم خاله همسر در اینجا به معنای خواهرِ مادرِ همسر (خواهرزاده همسر) است، نه هر خویشاوند دیگری که به او خاله گفته شود.
بررسی فتوای آیت الله مکارم شیرازی و تحلیل آن
در میان فتاوای مختلف، فتوایی از حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مد ظله العالی) وجود دارد که در ظاهر ممکن است متفاوت از دیدگاه رایج به نظر آید. پرسشی که از ایشان مطرح شده، به این صورت بوده است:
آیا ازدواج با خاله همسر در زمان حیات همسر و بدون اذن او اشکال دارد؟
و پاسخ ایشان چنین است:
در فرض سؤال اشکال ندارد.
این فتوا در نگاه اول می تواند برای برخی ابهام آمیز باشد، زیرا همانطور که پیشتر اشاره شد، دیدگاه مشهور فقها، عدم جواز این ازدواج بدون اذن همسر است. برای تحلیل و تبیین فتوای ایشان و وجوه افتراق آن با دیدگاه رایج، می توان احتمالات مختلفی را مطرح کرد:
- احتمال اول: تفسیر خاص از خاله همسر یا جمع: ممکن است ایشان خاله همسر را در این فتوا به معنای خاصی در نظر گرفته باشند که از دایره حرمت جمع خارج می شود. مثلاً خاله رضاعی، یا خاله ای که نسبش آنقدر دور است که عرفاً و شرعاً مشمول حکم جمع بین المراة و خالتها نمی شود. یا ممکن است این فتوا مربوط به حالتی خاص باشد که در سوال به صورت کامل ذکر نشده و ایشان تنها به همان فرض سؤال پاسخ داده اند. فتوای ایشان می تواند ناظر به مواردی باشد که همسر، خواهرزاده خاله نیست، یعنی خاله همسر، خاله نسبیِ همسر نباشد بلکه از طریق رضاع یا سببیتی دورتر، به این عنوان نامیده شود.
- احتمال دوم: عدم لزوم اذن در این مورد خاص: برخی از فقها ممکن است در موارد خاصی، اذن همسر را لازم ندانند و حکم حرمت را به موارد دیگر محدود کنند. در فقه شیعه، مبنای این حکم حدیثی است که پیشتر ذکر شد. در مورد جمع بین زن و خاله اش، برخی فقها اذن همسر را شرط جواز می دانند و برخی دیگر اصلاً اذن را در این زمینه مطرح نمی کنند. ممکن است دیدگاه آیت الله مکارم شیرازی در این مورد خاص، بر عدم لزوم اذن استوار باشد، البته این نیاز به تبیین دقیق تر مبانی فقهی و استدلالات ایشان دارد که در یک پاسخ کوتاه فتوایی معمولاً ارائه نمی شود.
تاکید بسیار مهم: با توجه به اهمیت و حساسیت مسائل شرعی، و به خصوص وجود ابهام در این فتوای کوتاه، لزوم مراجعه مستقیم به دفتر ایشان یا فتوای کامل تر برای درک دقیق منظور و شرایط این فتوا بسیار حیاتی است. ممکن است شرایطی در سوال یا پاسخ وجود داشته باشد که در ظاهر مشخص نیست و تنها با مشاوره مستقیم می توان به قطعیت رسید. در چنین مواردی، احتیاط و پرهیز از برداشت شخصی، همواره توصیه می شود.
حکم شرعی ازدواج با خاله همسر پس از فوت یا طلاق همسر
قوانین شرعی مربوط به ازدواج، با توجه به شرایط و روابط خویشاوندی، ممکن است تغییر کنند. در مورد ازدواج با خاله همسر، حکمی که در زمان حیات همسر وجود دارد، پس از فوت یا طلاق او متفاوت می شود.
رفع ممنوعیت جمع پس از فوت یا طلاق
همانطور که پیشتر ذکر شد، دلیل اصلی ممنوعیت ازدواج با خاله همسر در زمان حیات همسر، جمع بین المراة و خالتها است. این ممنوعیت با هدف جلوگیری از حسادت و کدورت میان همسر و خاله اش وضع شده است. حال، اگر همسر فوت کند یا پس از طلاق، دوران عده او به پایان برسد، عملاً دیگر جمعی میان او و خاله اش در ازدواج وجود نخواهد داشت. به عبارت دیگر، فردی که قبلاً همسر آن مرد بوده، دیگر به عنوان همسر در زندگی او حضور ندارد که بخواهد با خاله اش دچار رقابت یا نزاع شود.
بنابراین، پس از فوت همسر یا طلاق و اتمام عده او، ازدواج با خاله همسر جایز می شود و هیچ منع شرعی بر آن نیست. در این حالت، خاله همسر، از دایره محارم ابدی خارج شده و محرمیت سببی او که مانع از ازدواج بود، به دلیل فقدان رابطه زناشویی با همسر سابق، برطرف می گردد. مرد در این شرایط می تواند با خاله همسر سابق خود ازدواج کند، بدون اینکه نیازی به اذن یا اجازه کسی باشد، زیرا محرمیت اصلی و ابدی که بتواند مانع این ازدواج شود، وجود ندارد.
این حکم نشان دهنده دقت و ظرافت فقه اسلامی در تنظیم روابط خانوادگی است که نه تنها به حفظ روابط موجود اهمیت می دهد، بلکه با تغییر شرایط، امکان تشکیل خانواده های جدید را نیز فراهم می آورد، مشروط بر اینکه اصول کلی شریعت و مصالح خانوادگی رعایت شود.
تمایز خاله همسر با سایر خویشاوندان همسر (رفع ابهام)
در فقه اسلامی، تمایز قائل شدن میان خویشاوندان سببی (ناشی از ازدواج) از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا احکام مربوط به ازدواج با هر یک از آن ها متفاوت است. برای جلوگیری از هرگونه اشتباه و ابهام، لازم است تفاوت های خاله همسر با دیگر بستگان سببی همسر را به دقت بررسی کنیم.
۱. خواهر همسر (خواهر زن): حرمت ابدی
ازدواج با خواهر همسر (خواهر زن) در زمان حیات همسر، به دلیل قاعده جمع بین الاختین (جمع کردن دو خواهر در ازدواج) به حرمت ابدی محکوم است. این بدان معناست که مرد نمی تواند همزمان با دو خواهر ازدواج کند. برخلاف مورد خاله همسر که ممنوعیت آن موقت و مشروط به اجازه یا حیات همسر است، حرمت ازدواج با خواهر همسر تا زمانی که همسر در قید حیات است و در عقد مرد می باشد، باقی است. اگر همسر فوت کند یا طلاق داده شود و عده اش تمام شود، مرد می تواند با خواهر همسر سابق خود ازدواج کند. اما نکته مهم اینجاست که در صورت فوت یا طلاق خواهر همسر نیز، ازدواج با خواهر دیگر او (که قبلاً زن مرد بوده) نیز دارای احکامی است که باید با دقت مورد بررسی قرار گیرد.
۲. خواهرزاده/برادرزاده همسر: با اذن همسر
ازدواج همزمان با همسر و خواهرزاده یا برادرزاده او نیز مشمول قاعده جمع بین نساء است. فقها بر این باورند که ازدواج با خواهرزاده یا برادرزاده همسر در زمان حیات همسر، بدون اذن و اجازه همسر جایز نیست. برخی مراجع حتی با اذن همسر نیز این ازدواج را مکروه می دانند. دلیل این حکم نیز مشابه مورد خاله همسر، جلوگیری از بروز کدورت و حسادت میان همسر و خویشاوندان نزدیکش است. پس از فوت یا طلاق همسر و اتمام عده، این ممنوعیت نیز برطرف می شود و مرد می تواند با خواهرزاده یا برادرزاده همسر سابق خود ازدواج کند.
۳. عمه همسر: مانند خاله همسر، نیاز به اذن
حکم ازدواج با عمه همسر (خواهرِ پدرِ همسر) نیز بسیار شبیه به حکم خاله همسر است. یعنی ازدواج با عمه همسر در زمان حیات همسر، بدون اذن و اجازه او جایز نیست. این ممنوعیت نیز بر اساس همان حدیث نبوی لا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَ لا عَلَى خَالَتِهَا استوار است. هدف، حفظ روابط خانوادگی و جلوگیری از تنش های احتمالی است. مانند خاله همسر، پس از فوت یا طلاق همسر و اتمام عده، ازدواج با عمه همسر سابق جایز می شود.
تفاوت اصلی میان خاله و عمه همسر با خواهر همسر و مادر/دختر همسر در همین نکته است که محرمیت خاله و عمه همسر، موقت و مشروط به وجود همسر و عدم اذن اوست، در حالی که محرمیت با خواهر همسر (در زمان حیات همسر) و مادر/دختر همسر، ابدی است.
۴. مادر همسر و دختر همسر: حرمت ابدی
این دو مورد از مهمترین محارم سببی و دارای حرمت ابدی هستند.
با جاری شدن صیغه عقد میان مرد و زن، مادر همسر (مادر زن) و مادران او (مادربزرگ ها) برای همیشه بر مرد محرم می شوند و ازدواج با آن ها برای همیشه حرام است. این حکم حتی در صورتی که ازدواج میان مرد و زن به طلاق منجر شود یا همسر فوت کند نیز پابرجا باقی می ماند. به عبارت دیگر، حتی اگر مرد با زنی عقد کند و قبل از نزدیکی به او، طلاقش دهد، مادر آن زن برای همیشه بر او محرم است.
همچنین، دختر همسر (ربائب)، یعنی دختری که همسر از شوهر قبلی خود دارد، اگر مرد با مادرش (یعنی همسرش) نزدیکی کرده باشد، برای همیشه بر مرد محرم می شود و ازدواج با او ابداً جایز نیست. اگر عقد ازدواج صورت گرفته باشد اما هنوز نزدیکی اتفاق نیفتاده باشد، دختر همسر محرم نمی شود. این حکم نیز پس از فوت یا طلاق همسر نیز باقی می ماند.
جدول زیر به صورت خلاصه تفاوت های حکم ازدواج با خویشاوندان همسر را نشان می دهد:
| خویشاوند همسر | حکم شرعی در زمان حیات همسر | حکم شرعی پس از فوت/طلاق همسر | نوع محرمیت |
|---|---|---|---|
| خواهر همسر | حرام (حرمت ابدی در زمان حیات خواهرزن) | جایز | حرمت موقت (تا زمان اتمام عده) |
| خاله همسر | جایز نیست (بدون اذن همسر) | جایز | حرمت موقت (جمع بین نساء) |
| عمه همسر | جایز نیست (بدون اذن همسر) | جایز | حرمت موقت (جمع بین نساء) |
| خواهرزاده/برادرزاده همسر | جایز نیست (بدون اذن همسر) | جایز | حرمت موقت (جمع بین نساء) |
| مادر همسر | حرام (حرمت ابدی) | حرام (حرمت ابدی) | حرمت ابدی (سببی) |
| دختر همسر (با نزدیکی) | حرام (حرمت ابدی) | حرام (حرمت ابدی) | حرمت ابدی (سببی) |
نکات مهم و توصیه های تکمیلی
در مسائل مربوط به ازدواج و احکام شرعی آن، همواره پیچیدگی هایی وجود دارد که نمی توان با یک پاسخ کلی به همه آن ها پرداخت. برای کسانی که با سوال ازدواج با خاله ی همسر مواجه هستند، در کنار بررسی های فقهی، در نظر گرفتن برخی نکات تکمیلی و توصیه ها ضروری است.
لزوم مشورت با مرجع تقلید
همواره تاکید می شود که این مقاله و هرگونه محتوای مشابه، صرفاً جهت اطلاع رسانی عمومی و افزایش آگاهی است. احکام شرعی، به خصوص در مواردی که دارای فروع و شرایط خاص هستند، ممکن است بسته به مرجع تقلید افراد و همچنین جزئیات هر پرونده شخصی، متفاوت باشد. هیچ فردی نباید با اتکا به اطلاعات عمومی، اقدام به تصمیم گیری نهایی در مسائل شرعی حساس کند.
برای هر مورد خاص و شخصی، مراجعه مستقیم به دفتر مرجع تقلید خود، مطرح کردن جزئیات کامل وضعیت و پرسش دقیق، ضروری و الزامی است. تنها با این روش می توان از صحت و قطعیت حکم شرعی در مورد خاص خود اطمینان حاصل کرد و از هرگونه اشتباه که ممکن است تبعات جبران ناپذیری داشته باشد، جلوگیری کرد.
جنبه های اجتماعی و خانوادگی
حتی اگر از نظر شرعی، ازدواج با خاله همسر در شرایطی خاص جایز باشد، لازم است جنبه های اجتماعی و خانوادگی این تصمیم نیز به دقت مورد توجه قرار گیرد. زندگی خانوادگی، تنها بر پایه احکام خشک شرعی بنا نمی شود، بلکه روابط عاطفی، احترام متقابل، حفظ صمیمیت ها و جلوگیری از هرگونه کدورت و تفرقه نیز از اصول اساسی آن است.
- ایجاد کدورت و حسادت: حتی با اذن همسر، ازدواج با خاله او می تواند در میان خانواده ها و به خصوص بین همسر و خاله اش، حسادت، سوءتفاهم و کدورت ایجاد کند که به بنیان خانواده لطمه می زند.
- مشکلات اجتماعی: ممکن است چنین ازدواجی در عرف جامعه، به سادگی پذیرفته نشود و زوجین با قضاوت ها و نگاه های متفاوتی از سوی اطرافیان مواجه شوند که می تواند بر آرامش زندگی آن ها تأثیر منفی بگذارد.
- تأثیر بر فرزندان: در صورت وجود فرزند از ازدواج اول، این نوع ازدواج می تواند بر روابط آن ها با خاله و سایر خویشاوندان مادری شان تأثیر بگذارد و پیچیدگی های عاطفی ایجاد کند.
به همین دلیل، حتی در صورت جواز شرعی، عقل و تجربه اجتماعی حکم می کند که افراد در اتخاذ چنین تصمیماتی، علاوه بر مشورت شرعی، با بزرگترهای خانواده، مشاوران خانواده و افراد دانا و باتجربه نیز مشورت کنند و تمام جوانب امر را بسنجند.
احتیاط در مسائل شرعی
در مواردی که فتاوا دارای اختلاف یا ابهام هستند، و یا دلایل متعددی برای احتیاط وجود دارد، فقه اسلامی همواره توصیه به رعایت احتیاط می کند. این به معنای پرهیز از انجام کاری است که احتمال حرمت یا اشکال شرعی در آن وجود دارد، حتی اگر به طور قطعی حرام اعلام نشده باشد. احتیاط در مسائل شرعی، نشان دهنده تقوا و دوراندیشی است و به انسان کمک می کند تا زندگی خود را بر پایه اطمینان و آرامش بیشتری بنا نهد.
در پیچیدگی های احکام خانواده، رعایت احتیاط و مشورت با اهل فن نه تنها یک الزام شرعی، بلکه یک تدبیر عقلانی برای حفظ صلح و آرامش درونی و خانوادگی است.
بنابراین، برای هر کسی که در مورد ازدواج با خاله همسر خود یا هر موضوع مشابه دیگری دچار تردید است، توصیه می شود که تمامی این نکات را در نظر گرفته و با تکیه بر علم و تقوا، بهترین تصمیم را اتخاذ کند.
نتیجه گیری
بحث پیرامون حکم شرعی ازدواج با خاله ی همسر، همان طور که در این مقاله به تفصیل بررسی شد، از پیچیدگی ها و ظرافت های خاصی در فقه اسلامی برخوردار است. این موضوع تنها یک حکم فتوایی ساده نیست، بلکه ریشه در مبانی عمیق احکام خانواده، حفظ روابط خویشاوندی و جلوگیری از بروز هرگونه تضاد و رقابت در بنیان خانواده دارد. در حالی که ممنوعیت جمع بین المراة و خالتها (جمع کردن زن با خاله اش) در زمان حیات همسر و بدون اذن او، دیدگاه مشهور فقهاست، مواردی همچون فتوای آیت الله مکارم شیرازی، نیاز به تحلیل دقیق و مراجعه به دفاتر مراجع برای تبیین شرایط و جزئیات بیشتر را برجسته می سازد.
به طور خلاصه، می توان گفت که ازدواج با خاله همسر در زمان حیات همسر، غالباً بدون اذن او جایز نیست و می تواند حتی حرام باشد. اما پس از فوت همسر یا طلاق و اتمام عده، این ممنوعیت برطرف شده و ازدواج با خاله همسر سابق جایز می شود، زیرا دیگر جمعی که موجب تعارض باشد، وجود ندارد. تمایز این حکم با موارد دیگری مانند ازدواج با خواهر همسر، مادر همسر یا دختر همسر که دارای حرمت های ابدی هستند، از اهمیت بالایی برخوردار است.
در نهایت، اهمیت حفظ بنیان خانواده و روابط خویشاوندی، از جمله اصولی است که همواره در احکام اسلامی مورد تاکید قرار گرفته است. ازدواج با خاله همسر، حتی در صورت جواز شرعی، می تواند تبعات اجتماعی و خانوادگی خاص خود را به همراه داشته باشد که نمی توان از آن ها چشم پوشی کرد. از این رو، تاکید مکرر بر لزوم مشورت با مرجع تقلید برای هر پرونده شخصی، و همچنین در نظر گرفتن جنبه های عاطفی و اجتماعی پیش از هرگونه تصمیم گیری، اساسی ترین توصیه ای است که می توان ارائه داد. در مسیر زندگی، گاهی تنها با روشن بینی، احتیاط و استمداد از راهنمایی های دینی و تجربی است که می توانیم انتخابی درست و پایدار داشته باشیم و به آرامش حقیقی دست یابیم.