تاریخچه دژ بسطام ارومیه؛ راهنمای جامع شناخت شاهکار تمدن اورارتو

دژ بسطام یکی از بزرگترین و مهمترین محوطه های باستانی باقی مانده از تمدن اورارتو در ایران است که در شهرستان چایپاره استان آذربایجان غربی قرار دارد. این دژ عظیم که به شهر روسای نیز معروف است در قرن هفتم پیش از میلاد به فرمان روسای دوم پادشاه قدرتمند اورارتو ساخته شد تا مسیرهای تجاری و نظامی منطقه را کنترل کند. این اثر باستانی با مساحتی حدود ۳۲ هکتار و ساختاری سه طبقه شامل بالا قلعه میان قلعه و پایین قلعه نه تنها یک پایگاه نظامی بلکه یک شهرک کامل با امکانات مذهبی اداری و مسکونی بوده است و امروزه به عنوان یکی از نامزدهای اصلی ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو شناخته می شود.

دژ بسطام کجاست و چرا اینقدر اهمیت دارد

دژ بسطام در همسایگی روستای بسطام و در باختر شهر قره ضیاءالدین در بخش مرکزی شهرستان چایپاره استان آذربایجان غربی جای گرفته است. این محوطه باستانی بر فراز تپه ای استراتژیک و مشرف بر دره رودخانه آق چای و دشت های حاصلخیز اطراف بنا شده است. موقعیت جغرافیایی این دژ به گونه ای انتخاب شده بود که اورارتویی ها بتوانند بر مسیرهای حیاتی تجاری و نظامی که از شرق ترکیه امروزی به سمت تبریز اردبیل و نواحی دریاچه ارومیه امتداد داشتند تسلط کامل داشته باشند.

در دوران باستان به ویژه پس از لشکرکشی ویرانگر سارگون دوم پادشاه قدرتمند آشور در سال ۷۱۴ پیش از میلاد اهمیت منطقه بسطام برای اورارتویی ها دوچندان شد. کوه های صخره ای و عوارض طبیعی منطقه به عنوان یک سد دفاعی مستحکم در برابر حملات احتمالی از جنوب و غرب عمل می کردند و ساخت یک دژ مستحکم در این نقطه برای حفظ تمامیت ارضی امپراتوری اورارتو یک ضرورت انکار ناپذیر بود.

ریشه های تاریخی؛ تمدن اورارتو و فرمانروایی روسای دوم

تمدن اورارتو که در هزاره اول پیش از میلاد در فلات ارمنستان و اطراف دریاچه وان شکل گرفت یکی از قدرت های بزرگ عصر آهن در خاور نزدیک به شمار می رفت. این تمدن با داشتن دانش پیشرفته در مهندسی آب و معماری سنگی توانست آثار ماندگاری از خود بر جای بگذارد. دژ بسطام حاصل دیدگاه و فرمانروایی روسای دوم یکی از قدرتمندترین پادشاهان اورارتویی است که بین سال های ۶۸۵ تا ۶۴۵ پیش از میلاد حکومت می کرد.

روسای دوم در پی بازسازی و تقویت امپراتوری خود پس از حملات آشوری ها دست به ساخت مجموعه ای از دژهای مستحکم در سراسر قلمرو خود زد. هدف اصلی او از ساخت دژ بسطام که در متون باستانی به شهر روسای نیز معروف است ایجاد یک مرکز نظامی و اقتصادی قدرتمند در شرق قلمرو اورارتو بود تا هم بر منابع منطقه نظارت کند و هم در برابر تهدیدات احتمالی از سمت مادها و دیگر همسایگان شرقی مقاومت نماید.

معماری شگفت انگیز و ساختار سه لایه دژ بسطام

کاوش های باستان شناسی نشان می دهد که ساخت این دژ عظیم یک پروژه عمرانی طولانی مدت بوده و حدود ۵۰ سال به طول انجامیده است. این مدت زمان نشان دهنده پیچیدگی و وسعت خیره کننده این پروژه است. معماران و مهندسان اورارتویی با استفاده از سنگ های عظیم و تکنیک های پیشرفته سنگ تراشی دیوارهایی مستحکم و بناهایی با استحکام بالا خلق کردند که در بسیاری از موارد بدون استفاده از ملات و تنها با تکیه بر دقت برش سنگ ها در کنار هم قرار گرفته اند.

استفاده از سنگ های لاشه و قلوه سنگ در پی سازی و سنگ های تراش خورده بزرگ در دیوارچینی از ویژگی های بارز این سازه است. مهندسان اورارتویی با ایجاد شیارهایی در دل صخره های طبیعی پایه های دیوارها را مستحکم تر می کردند تا در برابر زلزله و فرسایش طبیعی مقاومت بالایی داشته باشد. همچنین وجود انبارهای بزرگ برای نگهداری غلات و مواد غذایی نشان می دهد که این دژ توانایی مقاومت در برابر محاصره های طولانی مدت را داشته است. سیستم آبرسانی دژ نیز که آب را از چشمه های اطراف به داخل محوطه هدایت می کرده با استفاده از لوله های سفالی و کانال های سنگی طراحی شده بود که نشان دهنده دانش هیدرولیک پیشرفته این تمدن است.

این قلعه به سه بخش اصلی تقسیم می شود که هر یک کاربری های متفاوتی داشتند و در مجموع یک شهرک کامل باستانی را تشکیل می دادند:

بخش دژ	کاربری و ویژگی های اصلی
پایین قلعه (اشکوب زیرین)	شامل دروازه اصلی ورودی مهمانسرا اصطبل برای نگهداری اسب ها و محل استراحت سربازان و نگهبانان. این بخش به عنوان پیشخوان و منطقه پشتیبانی دژ عمل می کرد و بیشترین تردد در آن جریان داشت.
میان قلعه (اشکوب میانی)	شامل اتاق های متعدد فضاهای اداری و انبارهای نگهداری مواد غذایی. نیایشگاه اصلی دژ نیز در این بخش قرار داشته که نشان دهنده اهمیت جنبه های مذهبی در زندگی روزمره اورارتویی ها است.
بالا قلعه (اشکوب بالایی)	اوج هنر معماری اورارتویی در این بخش نمایان است. این قسمت در مرتفع ترین نقطه دژ قرار دارد و به عنوان جایگاه فرماندهی و سکونتگاه حکومتی پادشاه و اطرافیانش مورد استفاده قرار می گرفته است.

کاوش های باستان شناسی و کشفیات ارزشمند

شناخت مدرن ما از دژ بسطام تا حد زیادی مدیون تلاش های خستگی ناپذیر باستان شناسان است. این دژ برای مدت های مدیدی در زیر لایه های خاک و زمان پنهان مانده بود تا اینکه در دهه ۱۹۶۰ میلادی باستان شناس آلمانی پروفسور ولفرم کلایس نقش مهمی در کشف و آغاز پژوهش های اولیه در این منطقه ایفا کرد. کاوش های او در سال های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۶ میلادی اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار و تاریخچه دژ آشکار ساخت.

پس از آن در دهه ۱۳۷۰ شمسی باستان شناسان ایرانی به سرپرستی دکتر خطیب شهیدی کاوش های گسترده تری را در این دژ آغاز کردند. از مهم ترین کشفیات این محوطه می توان به کتیبه ای به زبان اورارتویی اشاره کرد که به فرمان روسای دوم حکاکی شده بود و امروزه این اثر ارزشمند در موزه ملی ایران در تهران نگهداری می شود. همچنین کشف سیستم های پیچیده آبرسانی پله های صخره ای و راهروهای مخفی گواه بر نبوغ مهندسی اورارتویی ها است.

علاوه بر کتیبه روسای دوم کاوش ها منجر به کشف اشیای مفرغی سفال های منقوش و ابزارهای آهنی شده است که اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی روزمره آداب و رسوم و سطح فناوری ساکنان این دژ ارائه می دهد. بررسی لایه های باستان شناسی نیز نشان می دهد که این محوطه در دوره های مختلف تاریخی دستخوش تغییراتی شده اما هسته اصلی آن همواره هویت اورارتویی خود را حفظ کرده است.

سرنوشت دژ پس از سقوط اورارتو

با افول تمدن اورارتو و قدرت گیری مادها در فلات ایران در حدود قرن هفتم قبل از میلاد بسیاری از دژها و شهرهای اورارتویی از جمله بسطام به تدریج متروک شدند. با این حال دژ بسطام به طور کامل به فراموشی سپرده نشد. شواهد باستان شناسی نشان می دهد که در دوران قرون وسطی به ویژه در دوره مغول این دژ دوباره مورد استفاده قرار گرفت.

در این دوران گروه هایی از مسیحیان که به دنبال پناهگاهی امن بودند از این دژ استفاده کردند و هنوز هم آثار و نقوشی از جمله صلیب هایی که روی صخره ها حکاکی شده اند به عنوان یادگار آن دوره بر دیوارهای قلعه باقی مانده است. همچنین برخی شواهد نشان می دهد که این بنای تاریخی در دوره سلجوقیان نیز مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است.

اهمیت جهانی و تلاش برای ثبت در یونسکو

دژ بسطام فراتر از یک سایت باستانی معمولی دارای ویژگی هایی است که آن را در سطح ملی و بین المللی برجسته می سازد. این دژ به عنوان بزرگترین و مهم ترین سایت اورارتویی شناخته شده در ایران جایگاه ویژه ای در مطالعات باستان شناسی دارد. ابعاد وسیع آن پیچیدگی معماری و یافته های غنی باستان شناسی این دژ را از سایر آثار اورارتویی کشف شده در کشور متمایز می کند.

با توجه به اهمیت تاریخی فرهنگی و معماری دژ بسطام این اثر ارزشمند به عنوان یکی از نامزدهای اصلی برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو مطرح شده است. تلاش برای ثبت جهانی نشان دهنده ارزش فوق العاده این دژ در سطح جهانی است و توجه جامعه بین المللی را به حفظ و حراست از این گنجینه باستانی جلب می کند.

راهنمای بازدید از دژ بسطام

اگر قصد بازدید از این اثر باستانی را دارید بهتر است بدانید که دژ بسطام در فاصله حدود ۹ کیلومتری روستای بسطام و در نزدیکی شهر قره ضیاءالدین قرار دارد. بهترین زمان برای بازدید از این منطقه فصل های بهار و اوایل پاییز است که شرایط جوی معتدل و مناسبی برای پیاده روی و گشت و گذار در محوطه باستانی فراهم است.

با توجه به قرارگیری دژ بر روی تپه ای صخره ای بازدیدکنندگان باید آمادگی پیاده روی در مسیرهای ناهموار را داشته باشند. در حال حاضر امکانات رفاهی گسترده ای در خود محوطه دژ وجود ندارد بنابراین توصیه می شود آب آشامیدنی و تجهیزات لازم برای یک بازدید نیم روزه را همراه داشته باشید.

پرسش های متداول درباره دژ بسطام

جمع بندی

دژ بسطام ارومیه بیش از یک بنای سنگی قدیمی نمادی زنده از پایداری و شکوه تمدن اورارتو در فلات ایران است. این دژ باستانی که به فرمان روسای دوم پادشاه قدرتمند اورارتو در قرن هفتم پیش از میلاد بنا نهاده شد نه تنها یک شاهکار مهندسی و معماری دوران خود به شمار می رود بلکه به عنوان بزرگترین سایت اورارتویی در ایران گواه بر قدرت و نفوذ این تمدن در منطقه است. ساختار سه بخشه آن شامل بالا قلعه میان قلعه و پایین قلعه هر یک با کاربری های منحصربه فرد نظامی مذهبی و حکومتی تصویری کامل از یک شهر باستانی خودکفا را ارائه می دهد که بازدید از آن تجربه ای بی نظیر از سفر به اعماق تاریخ ایران زمین خواهد بود.