بررسی جامع هواپیمای BAe 146 در ایران؛ از جت نجواکننده تا ناوگان ماهان و قشم ایر

هواپیمای BAe 146 که در محافل هوانوردی به جت نجواکننده معروف است، یک هواپیمای مسافربری چهارموتوره، بال بالا و دم T شکل است که از اواخر دهه هفتاد شمسی وارد ناوگان هوایی کشور شد. این هواپیما به دلیل قابلیت نشست و برخاست در باندهای کوتاه و صدای بسیار کم موتورهایش، گزینه ای ایده آل برای پروازهای منطقه ای و فرودگاه های داخلی ایران محسوب می شود. شرکت های هواپیمایی ماهان، قشم ایر و یزد ایر از مهم ترین اپراتورهای این پرنده بریتانیایی در آسمان ایران بوده اند و نقش کلیدی در توسعه مسیرهای داخلی ایفا کرده اند.

صنعت هوانوردی ایران در دهه های گذشته برای پاسخگویی به نیازهای پروازهای منطقه ای و مسیرهای داخلی با چالش های متعددی از جمله باندهای کوتاه و محدودیت های صوتی در فرودگاه های نزدیک به مناطق مسکونی روبه رو بوده است. در این میان، ورود هواپیمای بریتیش ایروسپیس 146 یا همان BAe 146 به ناوگان هوایی کشور، نقطه عطفی در حمل و نقل هوایی کوتاه برد ایجاد کرد. در این مقاله تخصصی، به عنوان یک کارشناس هوانوردی، کالبدشکافی دقیقی از این هواپیما، تاریخچه ورود آن به ایران، شرکت های هواپیمایی اپراتور، مشخصات فنی پیشرانه ها و ایرفریم، و همچنین سوانح و دلایل انتخاب آن توسط ایرلاین های ایرانی خواهیم داشت.

تاریخچه ورود BAe 146 به آسمان ایران

هواپیمای BAe 146 برای نخستین بار در سال 1981 به پرواز درآمد و در سال 1983 وارد خدمت تجاری شد. این پرنده بریتانیایی که توسط شرکت British Aerospace طراحی و تولید شده بود، به عنوان موفق ترین هواپیمای غیرنظامی انگلستان با تولید 387 فروند شناخته می شود. ورود این هواپیما به ناوگان هوایی ایران به اواخر دهه هفتاد شمسی بازمی گردد. در آن دوران، شرکت های هواپیمایی خصوصی و نیمه خصوصی ایران به دنبال جایگزینی برای هواپیماهای فرسوده و توسعه مسیرهای منطقه ای بودند. به دلیل تحریم های بین المللی و دشواری در تامین قطعات هواپیماهای بوئینگ و ایرباس، ایرلاین های ایرانی به سمت هواپیماهای منطقه ای و کوتاه برد مانند فوکر 100 و BAe 146 متمایل شدند.

اولین بار شرکت های هواپیمایی نوپا و سپس ایرلاین های بزرگتری مانند ماهان ایر پتانسیل بالای این هواپیما را برای پرواز در مسیرهای داخلی و کشورهای همسایه شناسایی کردند. ویژگی بارز این هواپیما در آن سال ها، توانایی عملیاتی در فرودگاه هایی بود که زیرساخت های ضعیف تری داشتند و باند آن ها برای پذیرش جت های بزرگتر مناسب نبود.

کالبدشکافی مهندسی؛ چرا به آن جت نجواکننده می گویند؟

در ادبیات تخصصی هوانوردی، BAe 146 با لقب Whisperjet یا جت نجواکننده شناخته می شود. این نام گذاری به دلیل طراحی خاص موتورهای توربوفن آن است. این هواپیما از چهار موتور توربوفن ساخت شرکت هانی ول (مدل ALF 507 و بعدها LF 507) بهره می برد که نسبت بای پس بالایی دارند. این ویژگی باعث می شود تا صدای تولیدی در هنگام تیکاف و لندینگ به شکل چشمگیری کاهش یابد.

صدای کم موتورهای BAe 146 به آن اجازه می دهد تا در فرودگاه هایی که محدودیت های سختگیرانه کنترل نویز دارند بدون هیچ گونه محدودیت زمانی پرواز کند. در ایران نیز این ویژگی برای فرودگاه هایی مانند مهرآباد که در قلب بافت شهری تهران قرار گرفته است، یک مزیت عملیاتی بزرگ محسوب می شود.

علاوه بر پیشرانه ها، طراحی آیرودینامیک ایرفریم نیز در کاهش نویز موثر است. بال های بالا باعث می شود تا موتورهای چهارگانه فاصله بیشتری از سطح زمین داشته باشند و بازتاب صدای آن ها به زمین کاهش یابد. همچنین استفاده از ایربریک های بزرگ در بخش انتهایی بدنه به جای تراست معکوس سنگین، به خلبانان کمک می کند تا در هنگام نشستن، بدون ایجاد صدای مهیب موتور، سرعت هواپیما را به سرعت کاهش دهند.

معماری آیرودینامیک؛ چرا بال بالا و دم T شکل؟

طراحی بال بالا در BAe 146 یک انتخاب تصادفی نبود. این معماری باعث می شود تا موتورهای چهارگانه فاصله زیادی از سطح زمین داشته باشند. این فاصله، ریسک مکش اشیاء خارجی (FOD) به داخل موتورها را در فرودگاه های خاکی یا باندهایی با آسفالت ضعیف به حداقل می رساند. در بسیاری از فرودگاه های صحرایی و جنوبی ایران، این ویژگی یک نعمت بزرگ برای مهندسین تعمیر و نگهداری موتور محسوب می شود.

علاوه بر این، بال بالا به ایرفریم اجازه می دهد تا در هنگام نشست، زاویه حمله بیشتری را بدون برخورد دم با زمین تحمل کند. اما این طراحی یک چالش نیز به همراه دارد؛ در هنگام واماندگی، بال بالا تمایل دارد که جریان هوای روی دم را مختل کند. به همین دلیل، طراحان از پیکربندی دم T شکل استفاده کردند تا افق دهنده های هواپیما و سکان عمودی بالاتر از جریان هوای مغشوش بال و موتورهای چهارگانه قرار بگیرند و کنترل پرنده در سرعت های پایین و زاویه حمله بالا حفظ شود.

ترکیب این دو ویژگی با فلپ های عظیم لبه فرار، به BAe 146 این قدرت را می دهد تا در سرعت هایی نزدیک به 110 نات به راحتی روی باند بنشیند؛ سرعتی که برای بسیاری از جت های مسافربری هم رده، غیرممکن یا بسیار خطرناک است.

ایرلاین های ایرانی و تجربه عملیاتی با BAe 146

هواپیمایی ماهان: ماهان ایر بزرگترین و مهم ترین اپراتور هواپیمای BAe 146 و نسخه پیشرفته تر آن یعنی Avro RJ در ایران بوده است. این شرکت هواپیمایی خصوصی در دهه هشتاد و نود شمسی، ناوگان قابل توجهی از مدل های 200 و 300 و همچنین RJ100 را در اختیار داشت. رجیسترهایی مانند EP-MOF، EP-MOA و EP-MMV سال ها در مسیرهای داخلی مانند تهران به کرمان، مشهد و جزایر جنوبی و همچنین پروازهای منطقه ای به کشورهای همسایه فعالیت کردند. کابین پنج صندلی در یک ردیف و پله های ورودی تعبیه شده در دم هواپیما، نیاز به تجهیزات زمینی را در فرودگاه های کوچک کاهش می داد.

هواپیمایی قشم ایر: قشم ایر نیز یکی دیگر از شرکت هایی بود که برای پوشش پروازهای کوتاه برد و مسیرهای جزایر خلیج فارس، به سراغ خانواده BAe 146 رفت. این ایرلاین مدل های RJ100 و RJ85 را به ناوگان خود اضافه کرد. رجیسترهایی نظیر EP-FQZ و EP-FQX در فرودگاه بین المللی مهرآباد و فرودگاه های جنوب کشور به دفعات مشاهده شده اند. قابلیت STOL این هواپیماها به قشم ایر اجازه می داد تا در باندهای کوتاه فرودگاه های جزیره ای با حداکثر وزن برخاست عملیات انجام دهد.

هواپیمایی یزد و تابان: یزد ایرویز با تمرکز بر پروازهای منطقه ای، از مدل های RJ85 که نسل ارتقا یافته BAe 146 با موتورهای پیشرفته تر و سیستم اویونیک دیجیتال بودند، استفاده کرد. شرکت هواپیمایی تابان نیز در دوره ای از تاریخچه فعالیت خود، از این خانواده هواپیما برای توسعه شبکه پروازی داخلی بهره برد. همچنین در بخش پروازهای تشریفاتی و کارگو، شرکت هایی مانند فارس ایر و پویا ایر نیز سابقه عملیاتی با این تایپ هواپیما را در کارنامه دارند.

آیا ایران ایر از BAe 146 استفاده کرد؟ خیر. شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (ایران ایر یا هما) هرگز هواپیماهای خانواده بریتیش ایروسپیس را به ناوگان خود راه نداد. استراتژی ناوگان هما همواره بر پایه هواپیماهای بدنه باریک و پهن پیکر بوئینگ، ایرباس و فوکر استوار بوده است.

قابلیت های عملیاتی؛ پادشاه باندهای کوتاه

یکی از مهم ترین دلایل موفقیت BAe 146 در ایران، قابلیت نشست و برخاست کوتاه (STOL) آن است. طراحی بال بالا همراه با فلپ های بسیار بزرگ و پیشرفته در لبه فرار بال، نیروی برآ فوق العاده ای را در سرعت های پایین تولید می کند. این ویژگی به خلبانان اجازه می دهد تا با سرعت تقرب پایین تری نسبت به رقبایی مانند فوکر 100 یا بوئینگ 737 به باند نزدیک شوند.

بسیاری از فرودگاه های ایران در شهرهای کوچک یا مناطق کوهستانی و کویری، دارای باندهای آسفالته کوتاه و محدودیت های وزن برخاست هستند. هواپیماهای چهارموتوره BAe 146 به دلیل داشتن چهار پیشران، حتی در صورت از کار افتادن یک موتور در هنگام تیکاف، نرخ صعود قابل قبولی را ارائه می دهند که این امر ایمنی پرواز را در فرودگاه های مرتفع و گرم ایران به شدت افزایش می دهد.

علاوه بر این، ارابه فرود این هواپیما بسیار مستحکم طراحی شده و دارای چرخ های متعددی است که فشار وزن را در باندهای با تحمل وزن پایین پخش می کند. این یعنی BAe 146 می تواند در فرودگاه هایی بنشیند که نشست هواپیماهای سنگین تر در آن ها ممنوع است.

تجربه مسافران؛ کابین و چیدمان داخلی BAe 146

یکی از اولین نکاتی که هنگام ورود به کابین مسافران BAe 146 توجه شما را جلب می کند، عرض نسبتا کم بدنه در مقایسه با هواپیماهای خانواده ایرباس A320 یا بوئینگ 737 است. عرض کابین در این هواپیما 3.42 متر است که باعث می شود چیدمان صندلی ها به صورت 2+3 طراحی شود. این موضوع برای مسافرانی که در ردیف سه تایی کنار پنجره یا راهرو می نشینند، تجربه استانداردی را رقم می زند، اما مسافر صندلی وسط ممکن است در پروازهای طولانی تر احساس محدودیت کند.

با این حال، به دلیل قرارگیری موتورهای چهارگانه در زیر بال ها و فاصله آن ها از بدنه اصلی، ارتعاشات و صدای نفوذی به کابین مسافران به حداقل ممکن می رسد. این سکوت نسبی در طول کروز، تجربه پروازی بسیار آرامی را برای مسافران ایرانی به ارمغان آورده است. همچنین به دلیل بال بالا بودن هواپیما، دید مسافران از پنجره ها به سمت زمین محدودتر از هواپیماهای بال پایین است، اما این طراحی فضای بیشتری را در زیر کابین برای حمل بار و چمدان فراهم می کند.

نکته جالب دیگر برای مسافران ایرانی، وجود پله های مسافری تاشو در بخش انتهایی بدنه بود. این ویژگی به مسافران اجازه می داد تا در فرودگاه های کوچکی که فاقد پله های متحرک یا رمپ های استاندارد بودند، مستقیما از سطح باند وارد هواپیما شوند. این حس نوستالژیک و کاربردی، یکی از خاطرات مشترک مسافران پروازهای داخلی ایران در دهه هشتاد شمسی است.

بزرگترین چالش شرکت های هواپیمایی ایرانی در عملیاتی نگه داشتن ناوگان BAe 146 و Avro RJ، توقف خط تولید این هواپیما در سال 2002 و تحریم های سنگین بین المللی علیه صنعت هوانوردی ایران است. تامین قطعات یدکی ایرفریم، تیغه های موتورهای هانی ول و به روزرسانی سیستم های اویونیک، نیازمند صرف هزینه های گزاف و دور زدن تحریم ها از طریق واسطه ها است. این موضوع باعث شد تا به مرور زمان، بسیاری از این هواپیماها زمینگیر شده و به عنوان منبع قطعات برای سایر پرنده های فعال استفاده شوند.

بررسی سوانح و حوادث BAe 146 در ایران

با وجود ایمنی بالای طراحی بریتیش ایروسپیس، ناوگان BAe 146 در ایران شاهد حوادث و سوانحی نیز بوده است که برخی از آن ها ناشی از خطای انسانی و برخی دیگر به دلیل نقص فنی یا شرایط محیطی بوده است:

• برخورد با تانکر سوخت در مهرآباد: در یکی از حوادث زمینگیر، یک فروند BAe 146 متعلق به ماهان ایر در هنگام خزش در فرودگاه مهرآباد با یک تانکر حمل سوخت برخورد کرد که منجر به آسیب دیدگی شدید نوک بال و زمینگیر شدن طولانی مدت هواپیما شد.
• نقص فنی موتور در مسیر زابل: در اسفند ماه سال 1396، پرواز شماره 1085 ماهان ایر در مسیر زابل به ایرانشهر که با هواپیمای RJ100 انجام می شد، دچار نقص فنی در موتور شماره سه شد. خلبان با تکیه بر آموزش های CRM و قدرت مانور سه موتور باقیمانده، موفق به فرود اضطراری ایمن شد.
• شکستگی شیشه کابین: در یک مورد دیگر، شیشه یکی از پنجره های کابین مسافران یک فروند BAe 146 در فرودگاه قشم دچار ترک و آسیب شد که منجر به تاخیر در پرواز و سرگردانی مسافران تا زمان اعزام هواپیمای جایگزین گردید.

آمار کلی نشان می دهد که BAe 146 در ایران سانحه منجر به فوت مسافران نداشته است که این امر گواهی بر استحکام سازه و ایمنی ذاتی این تایپ هواپیما است.

در دهه نود میلادی، شرکت بریتیش ایروسپیس تصمیم گرفت تا پلتفرم موفق BAe 146 را بازطراحی کرده و نسل جدیدی از آن را با نام Avro RJ روانه بازار کند. این هواپیماها که در مدل های RJ70، RJ85 و RJ100 تولید شدند، ظاهری بسیار شبیه به نسل قبلی داشتند اما از درون کاملا متحول شده بودند. شرکت های ایرانی به ویژه قشم ایر و یزد ایرویز، به جای خرید مدل های قدیمی تر، به سراغ این نسل ارتقا یافته رفتند.

ورود RJ85 و RJ100 به ایران باعث شد تا ایرلاین های داخلی بتوانند با هزینه های عملیاتی پایین تر و قابلیت اطمینان بالاتر، مسیرهای خود را حفظ کنند. کاکپیت مدرن تر این هواپیماها به خلبانان ایرانی اجازه می داد تا در شرایط آب و هوایی پیچیده و دید کم، با ایمنی بسیار بالاتری تقرب و فرود را انجام دهند.

آیا هواپیمای BAe 146 هنوز در آسمان ایران پرواز می کند؟

بله، اگرچه تعداد آن ها نسبت به دهه هشتاد و نود شمسی به دلیل فرسودگی و چالش های تامین قطعات کاهش یافته است، اما همچنان تعداد محدودی از این هواپیماها و نسل ارتقا یافته آن در ناوگان شرکت های خصوصی و بخش های کارگو و تشریفاتی ایران فعال هستند.

چرا به این هواپیما جت نجواکننده می گویند؟

به دلیل استفاده از چهار موتور توربوفن با نسبت بای پس بالا و طراحی خاص ایرفریم، صدای تولیدی این هواپیما در هنگام تیکاف و لندینگ بسیار کمتر از رقبای هم رده خود است و به همین دلیل لقب Whisperjet را گرفته است.

ظرفیت مسافربری BAe 146 چقدر است؟

بسته به مدل و چیدمان کابین، این هواپیما قادر به حمل بین 70 تا 112 مسافر در یک کلاس پروازی است. چیدمان صندلی ها معمولا به صورت پنج تایی با یک راهرو مرکزی است.

جمع بندی نهایی

هواپیمای BAe 146 بدون شک یکی از خاص ترین و کارآمدترین پرنده هایی است که در تاریخ هوانوردی تجاری ایران حضور داشته است. این هواپیما با تکیه بر چهار موتور قدرتمند، قابلیت نشست در باندهای کوتاه و صدای بی نظیر خود، توانست حفره موجود در پروازهای منطقه ای و مسیرهای داخلی ایران را برای سال ها پر کند. اگرچه امروزه چالش های نگهداری و تحریم ها باعث کاهش تعداد آن در آسمان کشور شده است، اما مهندسی بریتانیایی به کار رفته در این جت نجواکننده، همچنان در محافل هوانوردی و توسط خلبانان ایرانی به عنوان یک شاهکار در کلاس هواپیماهای منطقه ای تحسین می شود. شناخت دقیق مشخصات فنی و تاریخچه این هواپیما، برای هر علاقه مند و متخصص صنعت هوانوردی در ایران ضروری است.